Fazanten ritselen door het hoge gras, zwaluwen scheren over de hellingen, reetjes en vossen sluipen tussen de struiken. Bloemen en kruiden kleuren het landschap. Fietsers en wandelaars halen hun hart op: het Zuid-Limburgse uitzicht is grandioos.
Jos Schuurman en Carolien Beurskens kijken ernaar vanaf hun erf, bij de markante Hoeve de Bek in Gulpen, waar Jos opgroeide. “Afgelopen zomer zagen we zelfs vuurvliegjes hier”, vertelt hij. “Je merkt dat de natuur weer terugkomt.”
Op de top van de Gulperberg loopt ecologe Hettie Meertens van ARK Rewilding Nederland. Ze kijkt het dal in, waar de Geul en de Selzerbeek elkaar ontmoeten. “Hier zie je hoe een landschap zich kan herstellen,” zegt ze. “En hoe één aankoop leidde tot een palet aan functies: natuurherstel, waterbeheer, recreatie en wonen.”
Opschaling en renovatie nodig
Het begon met de vader van Jos, die 40 hectare en de hoeve pachtte. Al sinds 1825 bewerkt de familie Schuurman hier akkers voor maïs, suikerbieten en graan. Jos, de zesde generatie, wist al vroeg dat hij het boerenbedrijf niet zou overnemen. “Boer zijn is het mooiste beroep, maar ik had andere ambities”,vertelt hij. “De grond is bovendien steil en vol stenen én het gebouw is niet geschikt voor intensieve landbouw. Er zou flinke opschaling nodig zijn om het rendabel te maken.” De rijksmonumentale hoeve was flink aan renovatie toe. “Het gebouw was kwetsbaar en móest gerestaureerd worden: nieuw voegwerk, nieuw dak, nieuwe kozijnen.” Toen zijn vader in 2015 richting zijn pensioen ging, werd duidelijk dat de familie er weg moest. Ze konden de grond én de hoeve niet overnemen en de eigenaar wilde het geheel verkopen.
Extra spannend
De 40 hectare kwam in beeld bij ARK: de grootste aankoop tot dan toe. “Dit maakte het extra spannend, maar des te meer de moeite waard,” blikt Hettie terug. “Decennialange akkerbouw hadden het landschap kwetsbaar gemaakt,” legt ze uit. “Regenwater drong bij hevige regenval nauwelijks in de bodem, op de steile hellingen stroomde het snel weg, soms met modderstromen naar de Geul. Herstel van natuur, betere waterhuishouding en klimaatadaptatie was dringend nodig. De overstromingen van 2021 benadrukten hoe belangrijk het is om bovenaan maatregelen te nemen.”
Dankzij geld van het Provinciaal Meerjarenplan Plattelandsontwikkeling kon ARK de grond verwerven. Voor Jos en Carolien bood dit de kans om de historische hoeve over te nemen. “Wij het gebouw, ARK de grond,” vat Jos samen. “Zo kon de eigenaar er in één keer vanaf. Een prachtige uitkomst voor ons.”
Droom verwezenlijken
Wat bracht het de familie? Eén blik op hun huidige erf zegt genoeg. Dankzij de aankoop konden Jos en Carolien de hoeve renoveren en hun grootste droom verwezenlijken: paarden houden. In en rondom de hoeve realiseerden zij een paardenaccommodatie én vier woningen. Eén voor het gezin van Jos en Carolien, één voor de ouders van Jos en twee voor andere gezinnen. “In feite zijn we weer terug bij de oorsprong van deze plek,” zegt Carolien. “Voordat hier werd geboerd, was het een postkoetshalte, waar paarden werden gehouden. Nu grazen ze hier weer, daarmee is de cirkel rond.”
Tussen de gebouwen staat een speelhuisje voor hun dochter Else. “Zo groeit de zevende generatie Schuurman toch nog op deze hoeve op,” voegt Jos toe. Vier hectare rondom de hoeve nam de familie nog over. Daar plantten ze heggen en bomen, beheren ze een botanisch hooiland en oogsten ze hooi voor hun paarden.
Struweelhagen en wortelstelsels
ARK herstelde het omliggende land. “We hebben eerst gekeken wat deze plek nodig had,” aldus Hettie. “We vormden twintig hectare akkerland op de steile helling om tot grasland met struweelhagen, samen goed voor 2,5 km aan hagen.” “Deze hellinggraslanden liggen op een kalkrijke bodem”, vervolgt ze. “In het voorjaar en de zomer sta je versteld van de bijzondere soorten, die er volop in bloei staan. Neem Sleutelbloem, Ratelaar, Margriet, Beemdkroon, Knoopkruid en Klavervreter.”
Door het stoppen van intensieve akkerbouw en mestinjectie vinden woelmuizen, mollen, wormen en insectenlarven rust. Zij graven uitgebreide ondergrondse tunnels, waardoor regen- en smeltwater diep de bodem in kan dringen en de afvoer vertraagt. Tegelijkertijd hebben alle planten verschillende wortelstelsels, diep of breed, waardoor talloze kieren ontstaan waar water kan wegzakken. Zo wordt water stap voor stap opgenomen, zelfs bij hevige regen of sneeuwsmelt, terwijl het bodemleven zich herstelt.
Kruiden, struiken en bomen krijgen daarnaast de ruimte om zich verder te ontwikkelen, inmiddels onder het beheer van samenwerkingspartners Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Limburgs Landschap, Waterschap Limburg en gemeente Gulpen-Wittem. “Struwelen van braam, wilde rozen en hazelaar bieden voedsel en schuilplaatsen voor vogels en zoogdieren,” zegt Hettie. “Zo worden flora en fauna hier alsmaar rijker.”
Spin-off in het dal
Het project op de Gulperberg kreeg bovendien een vervolg in het lager gelegen Geuldal: de Geulwei va Partey. In 2022 startten het waterschap, de gemeente en ARK een rewildingproject van ongeveer zeven hectare. Ze verlaagden delen van de oevers, zodat bij hevige regen gecontroleerd water kan overstromen zonder schade te veroorzaken. “Het gebied houdt water vast in het dal,” zegt Hettie.
Dankzij bijdragen van onder meer de Brand Bierbrouwerij, de Postcodeloterij en de Europese Unie ontstonden er moerassen en poelen, die libellen, kikkers, salamanders en vogels aantrekken. Een kleine groep Gallowayrunderen beweidt het terrein jaarrond en vergroot dankzij het natuurlijke graasgedrag de variatie aan biotopen. Bij het water wijst Hettie op een omgeknaagde boom: een beverspoor. “Ook die voelt zich hier thuis. En we zijn pas twee jaar bezig. Door op de Gulperberg te laten zien wat mogelijk is, kregen we hier het vertrouwen en de kans om voort te bouwen.”
Win-win
“We hebben de puzzel voor iedereen goed gelegd,” concludeert Hettie. “Op de Gulperberg komen nu natuur, recreatie, woningen én waterberging samen. Dat is een win-win voor alle partijen.” Jos en Carolien zijn het daarmee eens. “Het was een moeilijke keuze: na vijf generaties de pacht loslaten en de boerderij anders voortzetten. Maar in samenspraak is het gelukt”, besluit Jos. “We hebben onze droom kunnen waarmaken en genieten elke dag van hoe het landschap zich hier ontwikkelt.”
Tekst en foto: Anne Veens