Op de oevers van de Maas hebben Belgische en Nederlandse natuurorganisaties vanaf 1990 op tal van plekken Koniks en Galloways geïntroduceerd. Deze robuuste grazers zorgen voor een halfopen rivierlandschap. De natuurontwikkeling begon met afzonderlijke natuurgebiedjes zoals Koningssteen, Kerkeweerd en Hochter Bampd. ARK en Limburgs Landschap vzw (B) pionierden hier met natuurlijke begrazing en natuurlijke kuddes. Ook Natuurpunt, Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer sloten aan. Het natuurareaal groeide aanvankelijk nog langzaam, maar nam een hoge vlucht toen na de overstromingen van 1993 en 1995 beide landen besloten om de Maasoevers af te graven voor rivierverruiming en grindwinning en de afgegraven oevers terug te geven aan de natuur.
Inmiddels is op deze manier in Rivierpark Maasvallei een paar duizend hectare grensoverschrijdende riviernatuur gerealiseerd. Kleine gebieden groeiden uit tot grote gebieden, de kuddes groeiden mee en het natuurlijke (kudde)gedrag kwam steeds beter uit de verf. Kuddebeheerders maakten kennis met natuurlijke kuddestructuren, socialisatieprocessen, samenwerking, rivaliteit, voortplantingsgedrag, inteeltmijding, eetgedrag, lichaamsverzorging, vluchtgedrag, ouderdom etc. En konden leren hoe hier mee om te gaan. Dat is niet onbelangrijk want door natuurlijk gedrag de ruimte te geven, worden kuddes sterker en zelfredzamer. Ook is het effect op de natuur diverser. Bovendien is dit gedrag zeer bezienswaardig.
Oversteken, een bijzonder fenomeen
Een bijzonder fenomeen is dat grazers (kuddes of eenlingen) de Maas oversteken. Het gebeurt steeds vaker. Vóór de grindafgravingen waren de Maasoevers hoog, steil en met dikke breukstenen verstevigd. Ze waren moeilijk te betreden. Maar nu de oevers zijn afgegraven, verloopt de overgang van land naar water geleidelijk. Een overtocht is gemakkelijk, zwemmend of lopend. In de zomer als het water erg laag staat, is de Maas zelfs voor mensen doorwaadbaar. Ze is namelijk een regenrivier en de Grensmaas ten noorden Maastricht is over zo’n 40 km ongestuwd. Daar komt bij dat het onmogelijk is, en ook helemaal niet wenselijk, om een afrastering in het rivierbed te plaatsen. Belgische kuddes kunnen hierdoor ongehinderd Nederlands grondgebied bezoeken en Nederlandse kuddes Belgisch. Het gebeurt soms spelend en stoeiend. Soms uit nieuwsgierigheid. Soms omdat uitgestoten puberdieren moeten wegtrekken en soms omdat hengstige merries of tochtige koeien de hengsten of stieren van de overkant aanmoedigen te komen.
Waar een wil is, is een wet
Natuurlijk gedrag is prachtig, maar niet volgens de veterinaire regels, die in België en Nederland verschillend zijn. Als een Galloway of Konik oversteekt, ontstaat een onwenselijke situatie van overtreding, transport, opnieuw oversteken, oplopende kosten of erger. Terwijl die connectiviteit (de natuur langs beide oevers verbinden) net een belangrijk doel is voor de Maas. Daarom zijn Limburgs Landschap en Natuurpunt in Vlaanderen, en Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer in Nederland op zoek gegaan naar een manier om de begrazing goed en veilig regelen binnen de kaders van de wet.
De Benelux voorziet in regels rond grensbeweiding; dieren mogen dan tijdelijk over de grens verblijven. Maar langs een rivier als de Maas zijn die regels niet geschikt. De kuddes leven jaarrond in de natuur, bewegen vrij over de beide oevers en moeten kennis kunnen opbouwen over het samenleven met de rivier. Vandaar dat kuddebeheerders kijken naar een gezamenlijke andere oplossing: een geconsigneerde inrichting. Dat is een afgebakend gebied - samenvallend met een aantal natuurkernen aan zowel de Belgische als Nederlandse oever - waarop dezelfde veterinaire regels worden toegepast. De ‘grens’ voor deze dieren valt dan niet meer samen met de rivier, maar met het buitenraster dat hen scheidt van landbouw- of andere percelen buiten de geconsigneerde inrichting. Deze oplossingsrichting past als gegoten bij de steeds verdere aaneenschakeling van natuurkernen in het RivierPark Maasvallei.
Startschot voor intensieve samenwerking
De Nederlandse en Vlaamse natuurbeheerders in het Rivierpark Maasvallei werken al tientallen jaren samen, maar die samenwerking zal vanaf nu geïntensiveerd worden. Vrijdag 14 november is hiervoor het startschot gegeven, met de ondertekening van een intentieverklaring. Deze belangrijke mijlpaal is feestelijk gevierd.
Om de oplossing van geconsigneerde inrichting handen en voeten te geven, zullen de vier natuurbeheerders worden bijgestaan door Regionaal Landschap Kempen en Maasland, WWF België en ARK Rewilding Nederland. Het gaat immers om een complex dossier, dat aangevraagd moet worden bij het Voedselagentschap (BE) en het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (NL), waarna het ook nog naar de Benelux moet. En er zijn heel wat tussenstappen te nemen, zoals het opstellen van een draaiboek en het aanpassen van de organisatiestructuur voor het kuddebeheer. Door te evolueren naar één werkwijze, die zowel juridisch als natuurlijk sterk staat, komt er een oplossing op maat. De stip op de horizon ziet iedereen voor zich: vrij rondtrekkende kuddes, die een grote impuls geven aan de biodiversiteit in de natuurgebieden langs de Maas.
Bekijk hier de Dwaalfilm over het modderbad van koniks en spreeuwen:
